Artykuły

Beryl nie występuje naturalnie w organizmie człowieka. Jego obecność jest zawsze anomalią, wynikającą z zewnętrznej ekspozycji. Częstotliwość i poziom występowania zależą niemal wyłącznie od narażenia środowiskowego lub zawodowego. Beryl jest pierwiastkiem silnie toksycznym, a jego obecność w organizmie stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia.

Osoby nie mające zawodowej ekspozycji na beryl

• W populacji ogólnej możliwość występowania w bardzo niskich poziomach lub często niemal niewykrywalny w analizie pierwiastkowej włosów (APW).

Źródła narażenia:

• węgiel i pył węglowy: spalanie węgla uwalnia śladowe ilości berylu.
• pył ziemny/wulkaniczny: beryl jest naturalnym składnikiem skorupy ziemskiej (ok. 2-6 ppm).
• woda pitna: minimalne ilości (zwykle <1 części na miliard).
• żywność: śladowe ilości, głównie w warzywach korzeniowych.

Dla przeciętnej osoby beryl nie kumuluje się w organizmie w sposób znaczący. Jego stężenie w tkankach (np.: w płucach, kościach) jest tak niskie, że nie stanowi zauważalnego ryzyka zdrowotnego i często jest poniżej granicy detekcji.

Osoby narażone zawodowo na ekspozycję na beryl

• Beryl występuje w APW w poziomach wykrywalnych (<0,020 ppm), a czasem znacznych (>0,020 ppm). W tej grupie osób obecność berylu w organizmie ma istotne znaczenie klinicznie.
• Grupy ryzyka to pracownicy przemysłu: lotniczego, jądrowego, obronnego, elektronicznego, obróbki metali, recyklingu.

Gdzie się kumuluje w organizmie?

Jeśli beryl dostanie się do organizmu jest transportowany przez krew i odkłada się głównie w:

• płucach (główny cel po wdychaniu),
• kościach (może zastępować wapń),
• wątrobie i węzłach chłonnych.

Toksyczność i zagrożenia

Beryl oraz jego związki (zwłaszcza pył i opary) są wysoce szkodliwe, głównie dla układu oddechowego, ale również dla skóry i innych organów

Drogi narażenia: wdychanie (najgroźniejsze), kontakt ze skórą, rzadko – spożycie.

Działanie: beryl działa jako silny alergen i czynnik drażniący, a także może uszkadzać DNA i zakłócać funkcje enzymatyczne.

Główne choroby wywołane przez beryl

Przewlekła beryloza (CBD - Chronic Beryllium Disease). Jest to przewlekła, nieuleczalna choroba płuc o podłożu immunologicznym, przypominająca sarkoidozę. U osób uczulonych na beryl (ok. 2-16% narażonych) układ odpornościowy rozpoznaje związki tego pierwiastka jako zagrożenie i tworzy wokół jego cząstek ziarniniaki zapalne w płucach i węzłach chłonnych. u chorych pojawiają się objawy: duszność, kaszel, zmęczenie, utrata masy ciała, bóle stawów. Choroba może rozwijać się latami po ekspozycji i prowadzić do trwałej niepełnosprawności oraz niewydolności oddechowej.

Ostra beryloza:

rzadka obecnie, występuje po krótkotrwałej, intensywnej ekspozycji na wysokie stężenia berylu,

objawia się jako ciężkie, chemiczne zapalenie płuc i dróg oddechowych,

może być śmiertelna, ale przy dzisiejszych standardach BHP jest rzadka.

Dermatologiczne:

kontakt może powodować zapalenie skóry, owrzodzenia, rany trudne do gojenia

uszkodzenia oczu w przypadku dostania się najmniejszych cząsteczek berylu lub jego związków.

Działanie rakotwórcze:

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) klasyfikuje beryl jako czynnik rakotwórczy dla ludzi (grupa 1).

Jest udowodniony związek z rakiem płuc u osób narażonych zawodowo na beryl.

Kto jest narażony?

Ryzyko dotyczy głównie pracowników przemysłu, którzy mają kontakt z berylem lub jego stopami:

• przemysł jądrowy i obronny (moderatory, reflektory neutronów),
• przemysł lotniczy i kosmiczny (materiały lekkie i wytrzymałe),
• produkcja elektroniki,
• odlewnictwo (stopy metali),
• obróbka metali, recykling.

Diagnostyka

Test proliferacji limfocytów krwi na beryl (BeLPT): służy do wykrywania uczulenia na beryl u pracowników narażonych.

Analiza pierwiastkowa włosów: służy do wykrycia berylu w organizmie

Środki ochrony: kluczowe jest ścisłe przestrzeganie zasad BHP: wentylacja, odciągi, odzież ochronna, respiratory, regularne badania lekarskie.

Detoksykacja

Bezpośrednie działanie ochronne przed berylem mają: żelazo, magnez, cynk, wapń, selen i witamina C; wszystkie te elementy odżywcze są antagonistyczne dla wchłaniania i zatrzymywania berylu w organizmie.

W procesie detoksykacji organizmu ważną rolę odgrywają:

• glutation, główny antyoksydant organizmu;
• aminokwasy: glicyna i ornityna, wspierających funkcje wątroby,
• witaminy z grupy B, niezbędne dla prawidłowego przebiegu procesów metylacji i detoksykacji w wątrobie.

Podsumowanie
Obecność berylu w organizmie jest zawsze niepożądana i toksyczna. Ze względu na swoje unikalne właściwości fizyczne (lekkość, sztywność, odporność na temperaturę) ma ważne zastosowania technologiczne, ale jego produkcja i obróbka wymagają nadzwyczajnych środków ostrożności ze względu na poważne zagrożenie dla zdrowia, zwłaszcza w postaci nieuleczalnej przewlekłej berylozy i ryzyka raka płuc.
Dla osób znajdujące się w grupie ryzyka narażenia na obecność berylu i jego związków w środowisku pracy szczególnie ważna jest analiza pierwiastkowa włosów, która może wykryć obecność berylu w ich organizmach. Zalecony w APW (NZOZ Biomol-Med) program żywieniowy (dieta + suplementy) i może zwiększyć szansę na uchronienie się przed toksycznymi skutkami obecności berylu w organizmie.

dr n.med. Sławomir Puczkowski